دانیشتنی (4) وەرزی دووەم / ساڵی یەکەم

ئەنجومەنی نوێنەران لە بەرواری (21/7/2026) چوارەمین دانیشتنی وەرزی یاسادانانی دووەمی ساڵی یاسادانانی یەکەمی خولی هەڵبژاردنی شەشەمی بەست بە سەرۆکایەتی بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن و بە ئامادەبوونی (300)، و دانیشتنەکە ئەمانەی لەخۆگرت:

- بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەن ئاراستەیکرد بە خستنەڕووی وردەکارییە تەواوەکان لە پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی دیوانی چاودێری دارایی بۆ گفتوگۆکردنی لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنەوە بە شێوەیەکی ورد، و جەختیکردەوە کە ئەنجومەنی نوێنەران بەردەوامە بەرەو ڕاستکردنەوەی ڕێچکەی دیوانەکە چونکە دامەزراوەیەکی دێرینە و بەرپرسیارێتییەکەی پاراستنی سامانی گشتییە.

- بەڕێز سەرۆکی دیوانی چاودێری دارایی باسی لەو ڕاپۆرتە چاودێرییانە کرد کە لە دیوانەکەوە دەرچوون و 630 لاپەڕە لەخۆدەگرن بە شێوەیەکی کورتکراوە لەوانە پابەندبوون بە وردبینی بودجە و حساباتی هەرێمی کوردستان و حسابی کۆتایی کۆماری عێراق بۆ سێ ساڵ، و ئاماژەیدا کە حسابە کۆتاییەکان لە ساڵی 2022ەوە تا ئێستا نەنێردراون بۆ دیوانەکە، و ئاماژەیدا کە دیوانەکە 3500 فەرمانبەری هەیە دابەشکراون بەسەر بەغدا و پارێزگاکانی دیکە.

- سەرۆکی دیوان کۆسپەکانی کاری خستەڕوو کە بریتین لە نەدانەوەی پشکی خەزێنەی دەوڵەت لە قازانجی کۆمپانیا گشتییەکان بۆ ساڵانی پێشوو کە دەگاتە 26 تریلیۆن دینار، و دۆسیەی دەستدرێژیکردن بۆ سەر موڵکەکانی دەوڵەت دوای ئەوەی دیوانەکە هەموو موڵکەکانی سەرژمێری کرد و دۆسیەکە بۆ وەزارەتی داد گواسترایەوە، و ئەو خانووبەرانەی دەستدرێژییان کراوەتە سەر هی دەوڵەتن و دەگەنە 500 هەزار خانووبەرە، سەرباری بڕەکانی تەزمین بەپێی بڕیارە دادوەرییەکان کە وەرنەگیراونەتەوە و دەگەنە 4 تریلیۆن دینار.

- ڕاپۆرتی دیوان دەربارەی کەرتی دارایی و بانکی 339 ڕاپۆرتی دارایی لەخۆگرت کە چڕبووەوە لەسەر وەزارەتی دارایی و بانکی ناوەندی و بانکە حکومییەکان تا ساڵی 2025 و ئەم تێبینییانەی لەخۆگرت: بەردەوامبوونی پشتبەستنی دەوڵەت بە سەرچاوە نەوتییەکان بە پلەی یەکەم بەبێ گرنگیدان بە بوارە ئابوورییەکان وەک کشتوکاڵ و پیشەسازی و گەشتیاری، و زۆری حاڵەتەکانی دەستدرێژی لە خەرجکردن لەسەر تەرخانکراوە پێداچووەکان و دیاریکراوەکان بەپێی یاساکانی بودجەی گشتی فیدراڵی بەردەوام و وەبەرهێنان لەلایەن زۆربەی وەزارەتەکان و پێکهاتەکانی سەر بەوان، و کەڵەکەبوونی ڕەسیدی پێشینەکان لە حسابە کۆتاییەکانی یەکەکانی خەرجکردن سەرەڕای ئاراستەکردنی وەزارەتی دارایی بە پێویستی تەسویەکردنی پێشینەکان، و بوونی ژمارەیەک لە باجدەران کە بڕەکانی باجی داهاتیان نەداوەتەوە کە لە ئەستۆیاندایە، و ئەنجامنەدانی لقەکانی دەستەی گشتی باجەکان بۆ وەرگرتنی بڕەکانی سەرپێچی دواکەوتن لە باجدەرانی ژێر باجی پیشە، و نادروستی هەندێک زانیاری هاتوو لە داتا داراییەکانی باجدەران (نووسینگە زانستییەکان/وێستگەکانی سووتەمەنی) کە لەو داتایانەدا جێگیرکراون و قەبارەی چالاکی بازرگانی باجدەر لە ساڵی داراییدا دەردەخەن، و تۆمارنەکردنی زۆرێک لە وێستگە ئەهلییەکانی پڕکردنەوەی سووتەمەنی لە تۆمارە باجییەکان لای دەستەی باجەکان کە بووە هۆی نەدانەوەی خاوەنەکانیان بۆ باجەکانی داهات لەسەر داهاتەکانیان لە فرۆشتنی بەرهەمە نەوتییەکان، و نەخەمڵاندنی باجی داهاتی شایستە لەسەر کۆمپانیا نەوتییەکان (خولەکانی مۆڵەتدان) بەپێی ڕێژەی 35% لە کرێیە قازانجییە وەرگیراوەکان چونکە باج خەمڵێنرا و درایەوە لەلایەن کۆمپانیا حساب کراوەکان بۆ باجی داهات بۆ ساڵانی (2018-2023) بە پشتبەستن بە قازانجی دەرکەوتوو لە حسابە کۆتاییەکانیان کە جیاوازییەکی لێکەوتەوە لە نێوان بڕی هەژمارکراو لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە و ئەو بڕانەی لەلایەن کۆمپانیاکانەوە دراونەتەوە بە بڕی (388,721,000,000) سێسەد و هەشتا و هەشت ملیار و حەوتسەد و بیست و یەک ملیۆن دینار، و لاوازی ڕێوشوێنەکانی سندوقی عێراق بۆ گەشەپێدانی دەرەکی لە بەدواداچوونی وەرگرتنەوەی ئەو قەرزانەی بە هەندێک وڵات دراون (یەمەن، سۆماڵ، مۆزەمبیق، ئوگەندا، تانزانیا) سەرەڕای شایستەبوونیان لە ساڵانی پێشووەوە و نەگرتنەبەری هیچ ڕێوشوێنێک دەربارەیان.

- بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەن پێداگریکرد لەسەر پێویستی ئەوەی دیوانی چاودێری دارایی ڕێوشوێنی توندتر بگرێتەبەر و کار لەسەر چارەسەرکردنی کێشەکان بکات بۆ ڕێگری لە دیاردەکانی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سامانی گشتی، و ئاماژەیدا کە ڕاپۆرتی دیوانی چاودێری دارایی ناگاتە ئاستی ئەو بەرپرسیارێتییەی بە دیوانەکە سپێردراوە، و داوای لە دیوانەکە کرد وەڵامی ورد بە نووسراوی فەرمی بداتەوە لەسەر ئەو پرسیارانەی ئاراستەی دەکرێن بەتایبەتی ئەوەی پەیوەستە بە قەبارەی پارە بەفیڕۆدراوەکان لە هەر وەزارەت و دامەزراوەیەکی حکومی و جگە لەوان و جێگیرکردنی سەرپێچییە کارگێڕی و داراییەکان و قەبارەی خەرجکردن و وردەکاری بەدواداچوونیان لەلایەن دیوانەکەوە، و ڕوونیکردەوە کە سامانی گشتی ئەمانەتێکی نیشتمانییە و پێویستە لەلایەن دیوانی چاودێری داراییەوە بپارێزرێت.

- بەڕێز عەدنان فەیحان جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەن پێداگریکرد لەسەر بەردەوامبوونی دەسەڵاتی یاسادانان لە چاودێریکردنی ڕێوشوێنەکانی هەموو دەستە سەربەخۆکان و ڕاستکردنەوەی ڕێچکەی کارکردنیان لە خولی پەرلەمانی ئێستادا، و ئاماژەیدا بە پابەندکردنی دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی بە سنوورێکی کاتی دیاریکراو بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنە پێویستەکان بەرامبەر سەرپێچییەکانی وەزارەت و دامەزراوە حکومییەکان کە لە ڕاپۆرتەکەیدا دیاریکراون، و ئاماژەیدا بە دابەشکردنی ڕاپۆرتی دیوانی چاودێری دارایی بەسەر لیژنە پەرلەمانییە پەیوەندیدارەکاندا.

- بەڕێز فەرهاد ئەتروشی جێگری سەرۆک ئاماژەیدا بە گرنگی ئەوەی دیوانەکە بە پیشەیی و بەپێی ڕێچکە یاسایی و دەستوورییەکان مامەڵە بکات بەتایبەتی کە ناوکی کاری دیوانی چاودێری دارایی بە ژمارەکان و بەدواداچوونی ڕەوتی خەرجکردنی پارەوە بەستراوەتەوە، و بانگهێشتی دیوانەکەی کرد بۆ پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی ڕوون و گشتگیر بۆ زۆرێک لە دۆسیەکان، و جەختیکردەوە لەسەر گرنگی پەسەندکردنی حسابە کۆتاییەکان پێش دەنگدان لەسەر یاسای بودجەی گشتی فیدراڵی.

- مداخەلەکانی خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتاران لە دانیشتنەکەدا چڕبوونەوە لەسەر داواکردنی هەڵسەنگاندنی کەرتە حکومییەکان و دابەشکردنیان بەپێی ئەو سەرپێچییانەی لە ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکاندا هاتوون و زانینی سوودی ئابووری لە خەرجکردنی بڕی زۆر لەسەر نۆژەنکردنەوەی پڕۆژە ناشایستەکان وەک ئەوەی لە پاڵاوگەی بەیجی ڕوویدا، و پێدانی ئەنجومەن بە خشتەکانی ڕێژە قازانجییەکانی گرێبەستەکانی خولەکانی مۆڵەتدان پەیوەست بە کێڵگە نەوتییەکان و پاڵاوگەکان، سەرباری داواکردنی چاودێریکردنی دۆسیەی گرێبەستەکانی کۆمپانیای فرۆشتنی نەوت سۆمۆ و پێداچوونەوەیان بە وردی، سەرباری زانینی ڕۆڵی دیوانەکە لە گرێبەستەکانی پڕۆژەکانی کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان بەرامبەر کۆمپانیا وەبەرهێنەرەکان و سوودی ئابووری لێیان، و پرسیارکردن لە بنەمای یاسایی بوونی لیژنەی وردبینی سەر بە نووسینگەی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی پێشوو کە فشار لەسەر دیوانەکە دەکات و ڕوونکردنەوەی وردەکارییەکانی، سەرباری تێبینییەکان لەسەر ڕاپۆرتەکانی دیوانەکە کە لەلایەن خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتارانەوە بە نادروست وەسفکران، و داواکردنی زیادکردنی هاوکاری و هەماهەنگی لەگەڵ ئەنجومەنی نوێنەران و گرنگی وردبینی دامەزراوە حکومییەکان بە پیشەیی بەبێ چڕبوونەوە لەسەر هەندێکیان بەبێ ئەوانی دیکە بۆ پاراستنی سامانی گشتی، لەوانە ئەو بڕانەی لەسەر وەزارەتی کارەبا خەرجکراون و ئاگاداربوون لە قەبارەی داهاتە فعلییەکانی هاتووەدی بۆ دەستەی گشتی گومرگ، و خستنەڕووی پرسیارەکان دەربارەی ئاستی دیاریکردنی حاڵەتەکانی خەرجکردنی پارە لە دەرەوەی یاسای بودجەی گشتی و باسنەکردنی دیوانی چاودێری لە ڕاپۆرتەکەیدا بۆ دۆسیەی دەروازە سنوورییەکان.

- مداخەلەکان داواکردنی ئاشکراکردنی هۆکارەکانی دابەزینی گرێبەستەکانی کارپێکردنی هاوبەشیان لەخۆگرت لە وەزارەتی گواستنەوە لە ئێستادا بۆ 15% لە کاتێکدا لە دوو ساڵی 2009 و 2010 بە ڕێژەی 100% بوون، و ژمارەی ئەو دۆسیانەی دیوانەکە ئاراستەی دەستەی دەستپاکی و دادوەری کردوون و زانینی ئەنجامەکانیان، و زانینی دۆسیەی لێکۆڵینەوەی کارگێڕی، لەگەڵ هۆکارەکانی نەناردنی حسابە کۆتاییەکان لە کاتی دیاریکراوی خۆیاندا.

- سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران ئاراستەیکرد بە نووسین بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان بۆ زیادکردنی پشکی پارێزگای کەربەلای پیرۆز لە وزەی کارەبایی لە ماوەی سەردانی چلەمین بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە پێویستەکان بۆ سەردانیکەران.

- بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن ئاراستەیکرد بە میوانداریکردنی دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی بۆ گوێگرتن لە وەڵامەکانیان لەسەر هەموو ئەو پرسیارانەی لە دانیشتنەکەدا خراونەتەڕوو.

پاشان بڕیاردرا دانیشتنەکە بۆ ڕۆژی پێنجشەممەی داهاتوو هەڵبگیرێت