دانیشتنی (14) وەرزی یەکەم / ساڵی یەکەم

ئەنجومەنی نوێنەران لە بەرواری (17/3/2026) چواردەیەمین دانیشتنی وەرزی یاسادانانی یەکەمی ساڵی یاسادانانی یەکەمی خولی هەڵبژاردنی شەشەمی بەست بە سەرۆکایەتی بەڕێز هیبەت حەلبووسی سەرۆکی ئەنجومەن و بە ئامادەبوونی (196) پەرلەمانتار، و دانیشتنەکە ئەمانەی لەخۆگرت:

_ خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتاران سوورەتی فاتیحەیان خوێندەوە بۆ گیانی شەهیدانی عێراق.

_ سوێندخواردنی دەستووری بەڕێز عەممار یوسف سامەڕڕائی لە جیاتی پەرلەمانتار هەیسەم زەهوان دوای ڕەزامەندی ئەنجومەن لەسەر زیادکردنی بڕگەکە بۆ بەرنامەی کاری دانیشتنەکە.

_ گفتوگۆکردنی ئەنجومەن لەسەر بابەتی هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی دەروازەی جەیهانی تورکی و دەروازەکانی دیکە بە ئامادەبوونی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران وەزیری نەوت و بریکاری وەزارەت بۆ کاروباری دەرهێنان و بریکاری وەزارەت بۆ کاروباری دابەشکردن و بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای بازاڕکردنی نەوت سۆمۆ و بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکان لەسەر داواکارییەک کە لەلایەن 110 پەرلەمانتارەوە پێشکەشکراوە.

_ بانگهێشتکردنی بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەن بۆ گرنگی هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بەرامبەر ئەو ئەرکانەی بە حکومەت و ئەنجومەنی نوێنەران سپێردراون بەتایبەتی لەو بارودۆخە نائاساییەی وڵات ئێستا پێیدا تێدەپەڕێت، و ڕەتکردنەوەی خۆی دەربڕی بۆ ئەو بەیاننامەیەی لە حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە دەرچوو کە وەک هاوتا مامەڵە لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی دەکات لە ڕێگەی بەکارهێنانی زاراوەی (حکومەتی بەغدا) و ئەمە شتێکی ڕەتکراوەیە و ناکرێت قبووڵ بکرێت، و ڕوونیکردەوە کە ناونیشان و زاراوەی دەستووری ڕوون هەیە کە بریتییە لە بوونی حکومەتێکی ناوەندی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئەنجومەنەکانی پارێزگا و هەموویان بەپێی دەستوور کاردەکەن، و جەختیکردەوە لەسەر ڕەتکردنەوەی هەر وەسفێک پێچەوانەی ئەوە بێت، و ئاراستەی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کرد بە پێویستی ئاراستەکردنی فەرمانگە ڕاگەیاندنەکانی هەرێم بە بەکارهێنانی زاراوە دەستووری و یاساییەکان لە کاتی مامەڵەکردن لەگەڵ حکومەتی ناوەندی فیدراڵی لە بەغدا و هەر ئاراستەیەکی جگە لەوە بە بەکارهێنانی زاراوەی دیکە ڕەتکراوەیە، و ئاماژەیدا کە بۆ هیچ هەرێم یان پارێزگایەک نییە کۆنترۆڵی هەناردەکردنی نەوت بکات، و جەختیکردەوە لەسەر سوورییەتی ئەنجومەنی نوێنەران لە دەستنەدان بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی بەرامبەر وەزیری سامانە سروشتییەکان لە حکومەتی هەرێم لە حاڵەتی دووبارەبوونەوەی خۆبواردنی لە ئامادەبوون لە ئەنجومەنی نوێنەران.

_ سەرۆکی ئەنجومەن بەخێرهاتنی ئامادەبوونی بەڕێزان بەرپرسانی وەزارەتی نەوتی کرد، و پرسیاری لەو ئاستەنگانە کرد کە ڕووبەڕووی پرۆسەی هەناردەکردنی نەوت دەبنەوە و جێگرەوە بەردەستەکان لە بارودۆخی ئێستادا لەلایەن وەزارەتەوە و پلانەکانی لە بەردەوامکردنی هەناردەکردنی نەوت لە بۆری کۆنی کەرکوک-جەیهان.

_ بەڕێز حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوت بە شێوەیەکی ورد تێکڕاکانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی خستەڕوو کە پێش جەنگ چوار ملیۆن و 200 هەزار بەرمیل بوو لە ڕۆژێکدا و دوای بڕیاری کەمکردنەوە لە ڕێکخراوی ئۆپیک گەیشتە سێ ملیۆن و 400 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا و ئەوانە جیاوازن بەپێی جووڵەی تانکەرەکان و بارودۆخی کەشوهەوا، و ئاماژەیدا بە کشانەوەی هەناردەکان دوای ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە کەنداو بەهۆی خۆبواردنی تانکەرەکان لە گواستنەوەی نەوتی عێراقی کە بووە هۆی کەمبوونەوەی تێکڕاکانی هەناردەکردنی نەوت بە تێکڕای زۆر کەمتر لە پێشوو، و بەڕێز وەزیر ئاماژەیدا کە بارودۆخی ئێستا ڕێگەیدا بە دابینکردنی بڕەکان لە نەوتی خاو بۆ پاڵاوگەکان بە زیادبوونێک کە گەیشتە 500 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بۆ ئەوەی ببێتە ملیۆنێک و 200 هەزار بەرمیل کە گەیشتن بە قۆناغی خۆبژێوی لە بەرهەمە نەوتییەکانی هێنایەدی بۆ داپۆشینی پێداویستی ڕۆژانە جگە لە ماددەی بەنزین، و ڕوونیکردەوە کە کاری وەزارەت بەردەوامە بۆ بنیاتنانی پڕۆژەیەک لە ڕێگەی قەرزە یابانییەکە تایبەت بە بەرهەمهێنانی ماددەی بەنزینی ئۆکتان بەرز.

_ وەزیر باسیکرد کە پرۆسەکانی هەناردەکردنی نەوتی خاو بە شێوەیەکی تەواو ڕاگیراون لە ڕۆژی 8ی ئازاری ئێستاوە دوای ڕاگرتنی هەناردەکردن لە دەروازەی باشوور بەهۆی نەبوونی تانکەر و خۆلادانی کۆمپانیاکانی دەستەبەر و سەختی ڕاکێشانی کۆمپانیاکانی گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی کەنداو، و بەرهەمهێنان لە ئێستادا تەنها بۆ دابینکردنی بڕەکانی نەوتە بۆ پاڵاوگەکان، و ئاماژەیدا کە یەکێک لە تانکەرەکان ڕووبەڕووی تەقینەوە بووەوە لە کاتی گواستنەوەی ماددەی نەوتی ڕەشی عێراقی، و داوای لە حکومەتی هەرێمی کوردستان کرد نەوت لە کێڵگەکانی کەرکوکەوە هەناردە بکات لە ڕێگەی ئەو بۆرییەی بە هەرێمدا تێدەپەڕێت کە حکومەتی هەرێم دروستیکردووە بۆ گواستنەوەی نەوتی بەرهەمهێنراو بۆ بەندەری جەیهان و بە جیا لە ڕەزامەندی حکومەتی فیدراڵی هەناردەی دەکات، و ڕوونیکردەوە کە بۆری دووەم لە کەرکوکەوە بۆ شاری فێشخابوور ڕووبەڕووی هێرش و زیانی زۆر بووەوە لەلایەن چەتەکانی داعشەوە کە لە چوار هەزار کون تێپەڕین و وەزارەت توانی چاکیان بکاتەوە و لە ئێستادا پرۆسەکانی پشکنینی بۆرییەکە بەڕێوەدەچن بە هەوڵی کارمەندانی دوو کۆمپانیای نەوتی باکوور و پڕۆژە نەوتییەکان بۆ تەواوکردنی کار بۆ بەکارهێنانی بۆ هەناردەکردنی نەوتی عێراقی بۆ بەندەری جەیهانی تورکی، و ئاماژەیدا بە پێویستی وەزارەت بە پشتگیری دارایی بۆ تەواوکردنی بۆری بەسرە-حەدیسە بە درێژی 670 کیلۆمەتر بە دوو تەوەرە بەرەو خاکی سووریا و ئەوی دیکە بەرەو شاری فێشخابوور بەتایبەتی کە تێچووی پڕۆژەکە بە زیاتر لە 4 ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت، و ئاماژەیدا بە گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ حکومەتی هەرێم لەسەر هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهانی تورکی لە سبەیوە کاتژمێر 10ی بەیانی بە تێکڕای هەناردەکردن لە نێوان 160 بۆ 200 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا.

_ بەڕێز عەدنان فەیحان جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەن پرسیاری لە هۆکاری خاوبوونی وەزارەتی نەوت کرد لە گرتنەبەری هەر ڕێوشوێنێکی یاسایی بەرامبەر حکومەتی هەرێم بۆ هەناردەکردنی نەوت بەبێ ڕەزامەندی حکومەتی فیدراڵی.

_ بەڕێز بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای بازاڕکردن (سۆمۆ) ئامادەیی کۆمپانیاکەی دەربڕی بۆ پەمپکردنی نەوت لە ڕێگەی ئەو بۆرییەی بە ناوچەکانی هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت بۆ جەیهان، سەرباری بازاڕکردنی نەوتی خاو بە ڕێگا وشکانییەکان بە تانکەر لە ڕێگەی سووریاوە بۆ گەیشتن بە دوو بەندەری بانیاس و تەرتووس سەرباری ئوردن لە ڕێگەی بەندەری عەقەبە لە بەرهەمی کێڵگە نەوتییەکانی ناوەڕاست، بەتایبەتی دوای سەختی هەناردەکردن لە دەروازەی باشوور، و ڕوونیکردەوە کە چڕبوونەوە لەسەر دابینکردنی نەوتە بۆ پاڵاوگەکان و پاشان بازاڕکردنی بەرهەمە نەوتییەکان بۆ کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت بۆ بەندەرەکان هەرچەندە ئەم هەنگاوانە قەرەبووی بڕە پێشووەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراقی ناکەنەوە.

_ جەختکردنەوەی بەڕێز بریکاری وەزارەت بۆ کاروباری دەرهێنان لەسەر بەدواداچوونی کەیسەکانی قاچاخکردنی نەوت لە دادگاکان و پێدانی ئەنجومەنی نوێنەران بەو ڕێوشوێنانەی لەلایەن وەزارەتەوە گیراونەتەبەر لە کەیسە هەڵواسراوەکان و پێچەوانەی یاساکان، و ئاماژەیدا بە ڕێگەپێنەدانی بۆ چوونە ناو کێڵگە نەوتییەکانی ژێر دەستی حکومەتی هەرێمی کوردستان.

_ داواکردنی سەرۆکی ئەنجومەن بە ڕوونکردنەوەی ژمارەی کێڵگە بەرهەمهێن و نابەرهەمهێنەکانی نەوت کە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە کۆنترۆڵکراون و ڕوونکردنەوەی ڕەوتی ئەو سکاڵایانەی لەلایەن وەزارەتەوە بەرزکراونەتەوە و زانینی وردەکاری ڕێگا جێگرەوەکان بۆ هەناردەکردنی نەوت، و بانگهێشتی وەزارەتی کرد بۆ خستنەگەڕی هەوڵەکان بۆ تێپەڕاندنی کەمتەرخەمی لە ماوەی ڕابردوودا لە چاککردنەوەی بۆرییەکان بۆ فراوانکردنی ڕێچکەکانی هەناردەکردن.

_ مداخەلەکانی خاتوو و بەڕێزان پەرلەمانتاران چڕبوونەوە لەسەر داواکردنی تەواوکردنی بۆرییە گوازەرەوەکانی نەوت لەوانە بۆرییەکەی ڕێگەی بەندەری عەقەبەی ئوردنی و چاککردنەوەی زیانلێکەوتووەکان و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی لە دۆسیەی کۆنترۆڵکردنی کێڵگە نەوتییەکان و پابەندکردنی هەرێم و پارێزگاکان بە دوورکەوتنەوە لە کەیسە جیاوازییەکان و کاری هاوبەش بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەکە، هەروەها مداخەلەکان پشتگیری ئەندامانی ئەنجومەنیان لەخۆگرت بۆ جێبەجێکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا چونکە ڕەنگدانەوەی ئەرێنی دەبێت لەسەر بارودۆخی گوزەرانی وڵات، سەرباری گرنگی گەورەکردنی سەرچاوە داراییەکان، و جەختکردنەوە لەسەر خێراکردن لە هەناردەکردنی نەوت و ئامادەکردنی پلانێکی ستراتیژی لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە بۆ هەناردەکردن، و داواکردنی پێکهێنانی لیژنەیەکی پەرلەمانی کاتی بەپێی دەستوور بۆ ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان ناوەند و هەرێم بە شێوەیەکی گشتی.

_ سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران بە ناوی ئەنجومەنەوە سوپاسی خۆی پێشکەش بە فراکسیۆنە کوردستانییەکان کرد بۆ هەڵوێستە نیشتمانییەکەیان دەربارەی هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی دەروازەی جەیهان، و ئاماژەیدا بە پەیوەندیکردن بە سەرۆکی حکومەتەوە بۆ تەواوکردنی کارکردن بە سیستەمی ئەسیکۆدا لە ئاستی هەموو پارێزگاکان لەوانەش هەرێمی کوردستان، و لە هەمان کاتدا جەختیکردەوە کە ئەنجومەنی نوێنەران ڕێگە نادات دەست لە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بدرێت، و بانگهێشتی وەزیری نەوتی کرد بۆ بەستنی کۆبوونەوەیەک لەگەڵ وەزیری سامانە سروشتییەکان لە هەرێم بۆ لێکۆڵینەوە لە نرخەکانی بەرهەمە نەوتییەکان و هۆکارەکانی زیادبوونی نرخی ماددەی بەنزین لە هەرێم لەچاو پارێزگاکانی دیکەی عێراق، و پێداگریکرد لەسەر پێویستی خستنی نیشتەجێکردنی مووچەکانی هەرێم لە بودجەی گشتی ساڵی 2026.

و لە کۆتایی دانیشتنەکەدا، ئەنجومەنی نوێنەران بڕیاری لەسەر چەند خاڵێک دا کە بریتین لە:

یەکەم: پابەندکردنی حکومەتی فیدراڵی بە دۆزینەوەی دەروازەکانی فرۆشتنی نەوتی خاوی عێراقی؛ بۆ خۆپاراستن لەو کاریگەرییە ئابوورییانەی لەوانەیە وڵات بگرنەوە و — لە بارودۆخی ئەمنیدا — کاریگەری لەسەر بژێوی گەل و مووچەی فەرمانبەران لە سەرانسەری عێراق دابنێن.

دووەم: ئامادەیی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ دەنگدان لەسەر هەر بڕیارێک کە یارمەتی حکومەت بدات لە هێنانەدی ئەوەی لە بڕگەی یەکەمدا هاتووە.

سێیەم: پێویستە حکومەتی فیدراڵی بەڕێوەبردنی خۆی بسەپێنێت بەسەر هەموو سەرچاوەکانی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و دابەشکردن.

چوارەم: پابەندکردنی حکومەتی فیدراڵی بە جێبەجێکردنی سیستەمی ئەسیکۆدا لە هەموو پارێزگاکانی عێراق، لەوانەش پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان.

پێنجەم: لە بەرنامەی حکومی داهاتوودا دەرکردنی یاسای نەوت و غاز لە ماوەیەکی دیاریکراودا بێت، و لەبەردەم ئەنجومەنی نوێنەران بخرێتەڕوو بۆ دەستپێکردن بە دەنگدان لەسەری.

شەشەم: پابەندکردنی حکومەتی فیدراڵی بە دابینکردنی نەوتی ڕەش بۆ کارگە حکومییەکان و کەرتی تایبەت؛ بۆ خۆپاراستن لە بەرزبوونەوەی کۆگاکردن لە پاڵاوگەکان، و بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامی کاری پاڵاوگەکان، و خۆپاراستن لەو کەمییەی لە بەرهەمە نەوتییەکاندا ڕوودەدات.

حەوتەم: پابەندکردنی حکومەتی فیدراڵی بە نۆژەنکردنەوەی هێڵی عێراقی تێپەڕ لە کەرکوکەوە بۆ ڕۆژئاوای مووسڵ – زوممار – فێشخابوور بەرەو جەیهان.

هەشتەم: پابەندکردنی حکومەتی فیدراڵی بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان وەک فەرمانبەرانی پارێزگاکانی عێراق بە گشتی